II Kongres Badaczy i Badaczek Granic i Pograniczy: Pamuk – Stasiuk i „bycie pomiędzy”

W dniach 7–9 września 2026 roku odbywa się w Białymstoku II Kongres Badaczy i Badaczek Granic i Pograniczy – jedno z najważniejszych spotkań naukowych poświęconych współczesnym badaniom nad granicami, pograniczami oraz procesami zachodzącymi w ich przestrzeni.

W wydarzeniu uczestniczy prof. dr hab. Olexiy Sukhomlynov, który w pierwszym dniu Kongresu wygłosił referat zatytułowany: „Bycie «pomiędzy»: pogranicze cywilizacyjne jako przestrzeń narracyjna w prozie Orhana Pamuka”

Kongres ma wyraźnie interdyscyplinarny i międzynarodowy charakter. Program obejmuje 3 sesje plenarne oraz 28 równoległych paneli tematycznych, skupiających około 146 prelegentów, moderatorów i dyskutantów. Wśród uczestników znajdują się badacze reprezentujący ośrodki akademickie i naukowe z 25 państw, m.in. Polski, Ukrainy, Niemiec, Czech, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch, Szwecji, Finlandii, Litwy, Węgier, Słowenii, Kosowa, Portugalii, Luksemburga, Irlandii, Gruzji i Danii.

Tematyka Kongresu koncentruje się wokół najważniejszych współczesnych problemów pogranicza: bezpieczeństwa, migracji, geopolityki, pamięci i dziedzictwa, tożsamości, mniejszości narodowych i etnicznych, krajobrazu językowego, gospodarki transgranicznej, infrastruktury, transformacji społecznej oraz kulturowych reprezentacji granic. Szczególne miejsce zajmują konsekwencje wojny w Ukrainie, procesy rebordering i debordering w Europie Środkowo-Wschodniej, sytuacja na granicy polsko-białoruskiej oraz przemiany zachodzące w przestrzeniach pogranicznych.

W tym szerokim polu badawczym referat prof. Olexiya Sukhomlynova podejmuje problem pogranicza cywilizacyjnego jako przestrzeni narracyjnej, wykorzystując twórczość Orhana Pamuka jako przykład literackiej refleksji nad tożsamością kulturową, pamięcią i doświadczeniem „bycia pomiędzy”.

Między innymi analizie poddana została powieść Andrzeja Stasiuka Taksim, odczytywana w dialogu z twórczością Orhana Pamuka. Tytułowy Taksim staje się figurą pograniczności cywilizacyjnej: przestrzeni podziału, przepływu i nieustannego przemieszczania się między centrum a peryferią.

Stasiuk przenosi tę figurę na Europę Środkowo-Wschodnią po 1989 roku. Jego bohaterowie przemierzają przestrzenie transformacji, ekonomicznego peryferium i kulturowego pogranicza, tworząc alternatywną mapę Europy. Taksim staje się tym samym metaforą Europy podzielonej, asymetrycznej i pozostającej w ciągłym ruchu.

Znaczenie tej figury wzmacnia etymologia nazwy Taksim, wywodzącej się od arabskiego taqsim, czyli „podział”, „rozdzielenie”, „dystrybucja”. U Stasiuka podział nabiera wymiaru geopolitycznego, społecznego i egzystencjalnego. Oznacza zarówno asymetrię między centrum a peryferiami, jak i rozpad dawnych więzi oraz kryzys zakorzenienia po transformacji.

Ten sposób ujmowania pograniczności znajduje interesujący odpowiednik u Orhana Pamuka. Jego Stambuł jest przestrzenią „bycia pomiędzy”, między Wschodem i Zachodem, pamięcią i nowoczesnością, dziedzictwem osmańskim i europejskim projektem modernizacji. Westernizacja nie prowadzi tu do jednoznacznej europeizacji, lecz ujawnia trwałe napięcie i rodzi hybrydyczne formy tożsamości.

Pamuk i Stasiuk wychodzą z różnych doświadczeń historycznych, ale spotykają się w krytyce prostego modelu centrum i peryferii. Stambuł Pamuka oraz Europa Środkowo-Wschodnia Stasiuka są przestrzeniami pograniczności cywilizacyjnej, w których nowoczesność nie jest gotowym modelem, lecz procesem nieustannego negocjowania własnego miejsca wobec dominującego centrum.

Z perspektywy postkolonialnej Taksim można więc odczytać nie tylko jako opowieść o podróży, lecz jako figurę cywilizacyjnego podziału i jednocześnie przekraczania granic. Pograniczność nie oznacza tu zawieszenia pomiędzy dwoma światami. Jest dynamicznym sposobem istnienia, pamiętania i konstruowania tożsamości.

To, co wcześniej było spojrzeniem Zachodu na Wschód, staje się więc narzędziem, za pomocą którego Wschód może opowiedzieć sam o sobie.

W tym sensie literatura Stasiuka i Pamuka pokazuje, że pogranicze nie jest linią oddzielającą cywilizacje, lecz przestrzenią, w której ich granice są nieustannie negocjowane.

W tym sensie referat prof. Olexiya Sukhomlynova wpisuje się w szerszą refleksję Kongresu nad granicą nie jako linią oddzielającą dwa światy, lecz jako przestrzenią negocjowania znaczeń, pamięci i tożsamości. Literatura Orhana Pamuka pokazuje bowiem, że pogranicze może być nie tyle miejscem pomiędzy dwiema cywilizacjami, ile sposobem istnienia, pamiętania i opowiadania o świecie.