Między imperium a podmiotowością. Ukraińskie doświadczenie dekolonizacyjne w tekstach Oksany Zabużko

9 października 2026 r., godz. 16.00
Dom Polonii w Warszawie, ul. Krakowskie Przedmieście 64, sala lustrzana, II piętro
Języki panelu: polski i ukraiński

Czy można opowiedzieć historię Ukrainy poza językiem imperium? W jaki sposób literatura odzyskuje przestrzeń dla własnego głosu, pamięci i doświadczenia? I czym jest podmiotowość kulturowa narodu, który przez dziesięciolecia funkcjonował w cieniu imperialnych narracji?

Na te i inne pytania spróbują odpowiedzieć uczestnicy panelu dyskusyjnego „Między imperium a podmiotowością: ukraińskie doświadczenie dekolonizacyjne w tekstach Oksany Zabużko (Czesław Miłosz jako kontekst europejski)”. Spotkanie będzie poświęcone twórczości jednej z najważniejszych współczesnych ukraińskich intelektualistek, Oksany Zabużko, której literatura i eseistyka od lat podejmują problem pamięci, tożsamości, języka, przemocy historycznej oraz relacji Ukrainy z imperium.

Punktem wyjścia do dyskusji będzie pytanie o mechanizmy przechodzenia od pozycji obiektu imperialnego opisu do pozycji autonomicznego podmiotu kulturowego i historycznego. W twórczości Zabużko szczególne znaczenie ma bowiem nie tylko krytyka rosyjskich narracji imperialnych, lecz także konsekwentna próba odzyskiwania własnego języka opisu ukraińskiej historii. Literatura staje się w tym ujęciu nie wyłącznie przestrzenią artystycznej ekspresji, ale również miejscem pracy pamięci, rewizji odziedziczonych schematów poznawczych i rekonstrukcji własnej podmiotowości.

Jednym z istotnych tematów rozmowy będzie język. To właśnie poprzez język ujawniają się mechanizmy dominacji, ale również możliwości emancypacji. Zabużko konfrontuje doświadczenie ukraińskie z utrwalonymi przez imperium sposobami opowiadania o Ukrainie, podważając jej stereotypowy obraz jako kulturowej peryferii. W jej tekstach historia, pamięć i literatura stają się narzędziami odzyskiwania prawa do samodzielnego definiowania własnej przeszłości i teraźniejszości.

Ważnym kontekstem europejskim dla tej refleksji będzie twórczość Czesława Miłosza. Nie chodzi jednak o proste zestawienie dwóch autorów ani o poszukiwanie bezpośrednich analogii między ich twórczością. Miłosz pozwala natomiast uruchomić szerszą perspektywę środkowoeuropejską: doświadczenie życia pomiędzy centrami politycznej i kulturowej dominacji, problem relacji centrum–peryferie, pamięć historyczną oraz pytanie o prawo wspólnoty do własnego języka i własnej opowieści o Europie.

W tym sensie „Rodzinna Europa” może stać się jednym z punktów odniesienia dla rozmowy o tym, czym jest Europa Środkowo-Wschodnia jako przestrzeń wielokrotnych doświadczeń imperium, zależności i emancypacji. Perspektywa Miłosza pozwala również postawić pytanie o miejsce Ukrainy w europejskiej wyobraźni oraz o to, czy doświadczenie dekolonizacji może być rozumiane jako jeden z istotnych procesów współczesnej redefinicji Europy.

Panel będzie miał charakter interdyscyplinarny i dialogiczny. Zamiast tradycyjnej serii referatów zaplanowano rozmowę opartą na tekstach literackich i eseistycznych, doświadczeniach badawczych uczestników oraz pytaniach dotyczących współczesnej kultury Europy Środkowo-Wschodniej.

W centrum dyskusji znajdą się m.in. kwestie: dekolonizacji pamięci, języka i świadomości; sposobów odzyskiwania własnej narracji historycznej; relacji między pamięcią narodową a pamięcią imperialną; miejsca Ukrainy w europejskiej przestrzeni kulturowej oraz możliwości i granic porównywania polskich i ukraińskich doświadczeń historycznych.

Szczególne znaczenie będzie miało pytanie o wpływ rosyjskiej agresji na Ukrainę na współczesne odczytania tekstów Zabużko. Wojna nie tylko zmieniła polityczny i społeczny kontekst recepcji jej twórczości, lecz także sprawiła, że wcześniejsze rozpoznania dotyczące imperium, przemocy, pamięci i tożsamości nabrały nowego, szczególnie aktualnego znaczenia.

W dyskusji udział wezmą przedstawiciele polskiego i ukraińskiego środowiska akademickiego:

prof. Lech Suchomłynow – doktor habilitowany nauk filologicznych, prezes Polskiego Kulturalno-Oświatowego Towarzystwa „Odrodzenie” w Berdiańsku, moderator panelu;

prof. Olena Bondareva – doktorka habilitowana nauk filologicznych, profesor, główna pracowniczka naukowa Katedry Literatury Ukraińskiej, Komparatystyki i Hrynczenkoznawstwa Kijowskiego Stołecznego Uniwersytetu im. Borysa Hrinchenki;

prof. Olha Kharlan – doktorka habilitowana nauk filologicznych, profesor, kierowniczka Katedry Literatury Ukraińskiej i Zagranicznej oraz Komparatystyki Literackiej Berdiańskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego;

doc. Natalia Hirna – kandydatka nauk historycznych, docentka Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego im. Daniły Halickiego.

Spotkanie zakończy otwarta dyskusja z publicznością. Jej osią będą trzy pytania, które można potraktować jako swoistą klamrę całego panelu:

Co Ukraina odzyskuje?

Od czego się dekolonizuje?

Jaką Europę współtworzy jako podmiot?

Panel będzie zatem próbą spojrzenia na dekolonizację nie tylko jako na proces polityczny, lecz także jako na proces odzyskiwania prawa do własnego języka, pamięci, historii i sposobu rozumienia miejsca Ukrainy w Europie.

 

W celu udziału w panelu należy wypełnić krótki formularz rejestracyjny uczestnika: https://forms.gle/3tCLZNDFu5DVRzLv9