Havel w Davos

Czeski dysydent i późniejszy prezydent Czechosłowacji i Republiki Czeskiej – Václav Havel w eseju „Siła bezsilnych”, posługując się metaforą kierownika sklepu warzywnego wskazał na jeden z kluczowych czynników podtrzymujących reżimy totalitarne. Wystawiając w witrynie sklepowej hasło: „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”, kierownik warzywniaka przyczyniał się do utrzymywania fikcji poparcia społecznego i legitymizacji władzy komunistycznej. Robił to dla własnej korzyści, by utrzymać swoje stanowisko i pozycję społeczną.

Metaforą tą posłużył się po 50 latach na forum ekonomicznym w Davos premier Kanady Mark Carney, odnosząc ją do porządku międzynarodowego. Zwrócił uwagę, że państwa reprezentujące zachodnie wartości demokratyczne, jak Kanada, korzystały z międzynarodowego porządku opartego o zasady prawa międzynarodowego, podobnie jak kierownik warzywniaka godząc się na to, że od czasu do czasu państwa silniejsze łamały je i korzystały ze swojej przewagi, narzucając korzystne dla siebie rozwiązania. Agresorzy zaś pozostawali bezkarni, o ile byli dostatecznie silni, by lekceważyć prawo międzynarodowe. Państwa demokratyczne średniej wielkości korzystały ze stabilności systemu finansowego i zasad zbiorowego bezpieczeństwa, podtrzymując hasła o porządku panującym w stosunkach międzynarodowych, zachowując się podobnie jak kierownik sklepu wystawiający szyld z hasłem propagandowym.

Premier Kanady podkreślił w swoim przemówieniu, że ten porządek właśnie się skończył. W nowej sytuacji mocarstwa wykorzystując swoją przewagę, stosując naciski w postaci ceł i korzystając z istniejącej sieci powiązań i integracji gospodarczej, wymuszają rozwiązania korzystne tylko dla siebie. Nie można jednak żyć w kłamstwie, zapewniając się wzajemnie o korzyściach integracji, gdy ta zaczyna służyć podporządkowaniu wobec mocarstw.

Gdy multilateralne instytucje są zagrożone, kraje demokratyczne średniej wielkości muszą opowiedzieć się za strategiczną autonomią, zachowując podejście zasadnicze w podejściu do wartości takich, jak suwerenność państw, ich integralność terytorialna, wyrzeczenie się stosowania przemocy w stosunkach międzynarodowych i dotrzymywanie praw człowieka. Muszą też wybudować własną siłę przez współpracę, pozwalającą ochronić je przed roszczeniami wielkich i nie milczeć wobec zastraszania i kłamstw ze strony ich przedstawicieli.

Premier Carney w swoim przemówieniu przeniósł przykład, zastosowany przez Havla w odniesieniu do postawy obywatela, na płaszczyznę stosunków pomiędzy państwami. Czy taka jest również lekcja, pod którą podpisałby się Havel? Czy nie jest to potwierdzenie środkowo-wschodnioeuropejskich doświadczeń z imperiami? I czy tezy przemówienia Carneya przekształcą się w czyn i zaczną być realizowane przez państwa wciąż odwołujące się do wartości demokratycznych?

Na marginesie: nie uzgodniliśmy tego z premierem Kanady, ale esej „Siła bezsilnych” Havla był omawiany na dzisiejszych zajęciach z Historii kultury krajów regionu – Czechy, Słowacja dla studentów naszego I roku I stopnia. Zawsze jesteśmy na czasie.

Zdjęcie w lewym górnym rogu, Václav Havel, fot. Lenke Szilágyi (CC BY-SA 3.0)

Zdjęcie pod tekstem, Mark Carney (G7 summit), fot. Number 10 (CC BY 2.0)