Światowe oblicza Polonii: Badania, wyzwania i tożsamość na konferencji w Lublinie
W dniach 11–12 czerwca 2026 roku Lublin staje się sercem dyskusji o losach i kondycji Polaków rozsianych po całym świecie. Wszystko za sprawą ogólnokrajowej konferencji naukowej poświęconej organizacjom polonijnym i polskim za granicą. Wydarzenie to stanowi kluczowy element realizacji prestiżowego zadania zleconego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Organizacje Polonijne za granicą – badania naukowe, archiwum cyfrowe i centralna baza danych”. Projekt ten, powierzony Katolickiemu Uniwersytetu Lubelskiemu (KUL), ma na celu nie tylko usystematyzowanie dotychczasowej wiedzy, ale również stworzenie nowoczesnych narzędzi cyfrowych do dokumentowania polskiego dziedzictwa poza granicami kraju.
Pierwszy dzień konferencji, realizowany w murach KUL, przyniósł niezwykle bogatą panoramę doświadczeń polskiej diaspory. Inauguracyjne wystąpienie dr. hab. Jacka Gołębiowskiego, prof. KUL, oraz dr. Piotra Wasilewskiego nakreśliło ogólny stan badań nad zagranicznymi strukturami polskimi, stając się punktem wyjścia do głębszych analiz. Program spotkania wyraźnie pokazał, że współczesna Polonia operuje w skrajnie różnych realiach – od niosących ogromną pomoc humanitarną społeczeństw Zachodu , po społeczności na Wschodzie, które codziennie mierzą się z zagrożeniami politycznymi i egzystencjalnymi.
Wstrząsające i niezwykle aktualne świadectwa dotyczyły sytuacji Polaków na terenach okupowanych Ukrainy Południowej. Dr hab. Olexiy Sukhomlynov, który reprezentował Instytut Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej, jako pierwszy referent omówił dramatyczną rzeczywistość funkcjonowania polskich organizacji na terytoriach Ukrainy okupowanych przez Federację Rosyjską. Podkreślił, że po 2022 roku działalność m.in. Towarzystwa „Odrodzenie” z Berdiańska została dotknięta konsekwencjami polityki okupacyjnej realizowanej w ramach ideologii „russkiego miru”, zakładającej podporządkowanie przestrzeni społecznej, kulturowej i edukacyjnej rosyjskiej narracji państwowej. Procesom tym towarzyszyły nasilona rusyfikacja, ograniczanie wolności zrzeszania się, presja administracyjna, marginalizacja języków i kultur nierosyjskich oraz próby eliminacji niezależnych inicjatyw obywatelskich. Badacz ze szczegółami nakreślił sytuację Polskiego Kulturalno-Oświatowego Towarzystwa „Odrodzenie” w Berdiańsku, zaznaczając: „Działalność organizacji polonijnych związanych z Berdiańskiem po 2022 roku funkcjonuje w nowych realiach społeczno-politycznych, ukształtowanych przez okupację części południowo-wschodniej Ukrainy oraz politykę Federacji Rosyjskiej opartą na ideologii „ruskiego miru”. Procesy rusyfikacji instytucjonalnej, presja administracyjna oraz ograniczanie ukraińskiej i polskiej przestrzeni kulturowej doprowadziły do konieczności redefinicji form aktywności środowiska polonijnego. W odpowiedzi na te wyzwania działalność edukacyjna, naukowa i kulturowa została przeniesiona do Zaporoża, Warszawy oraz przestrzeni online. Model transnarodowego funkcjonowania umożliwia zachowanie ciągłości nauczania języka polskiego, realizację projektów naukowych oraz podtrzymywanie więzi wspólnotowych mimo wojny i przymusowego rozproszenia społeczności”.
Z kolei Anna Paniszewa przybliżyła temat brutalnych represji, jakie w latach 2021–2026 dotknęły Polską Harcerską Szkołę Społeczną im. R. Traugutta na Białorusi. Prelegenci z Ukrainy, w tym Helena Chomenko ze Stowarzyszenia Kultury Polskiej im. Z. Krasińskiego w Białej Cerkwi oraz reprezentanci Domu Polonii na Wschodzie z Charkowa, poruszyli kwestie ewolucji priorytetów tamtejszej Polonii w ciągu ostatniego ćwierćwiecza oraz skomplikowanych problemów identyfikacji narodowej wschodniej diaspory.
Równolegle badacze pochylili się nad historią i współczesnością Polonii w innych zakątkach globu. Przeanalizowano m.in. historyczne uwarunkowania organizacji we Francji , działalność Federacji Polaków w Austrii oraz specyfikę polonijnego przekazu radiowego w XXI wieku na przykładzie Wielkiej Brytanii i Kanady. Nie zabrakło również doniesień z Ameryki Południowej, Argentyny i Brazylii, a także z Kazachstanu, gdzie Witalij Chmielewski przypomniał o przypadającej bolesnej, 90. rocznicy deportacji Polaków na te tereny. Badacze szukali także odpowiedzi na pytania o uniwersalne mechanizmy sukcesu organizacji polonijnych, analizując przykłady ze Skandynawii i Antypodów.
Drugi dzień wydarzenia przeniósł akcent z ożywionych dyskusji naukowych na wymiar praktyczny i podsumowujący. W gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej KUL zorganizowano spotkanie wieńczące ministerialny projekt bazy danych i archiwum cyfrowego. Oficjalną część konferencji zamknął program kulturalny obejmujący zwiedzanie uniwersytetu oraz zbiorów Muzeum Narodowego na Zamku Lubelskim, co pozwoliło zaproszonym gościom i badaczom na bezpośrednie obcowanie z historycznym dziedzictwem regionu. Lubelskie spotkanie udowodniło, że badanie Polonii to proces dynamiczny i niezbędny, łączący przeszłość z wyzwaniami nowoczesności.
